Markaziy bank — bu davlatning asosiy moliyaviy instituti bo‘lib, u milliy valyutaning barqarorligi, bank tizimining rivojlanishi va omonatchilar manfaatlarini himoya qilish uchun javob beradi. O‘zbekistonda Markaziy bank (MB)ning vazifalariga quyidagilar kiradi:
pul muomalasini chiqarish va tartibga solish;
bank sektorining barqarorligini ta’minlash;
inflyatsiyani nazorat qilish va milliy valyuta kursini qo‘llab-quvvatlash;
tijorat banklari va kredit tashkilotlari faoliyati ustidan nazoratni amalga oshirish.
Markaziy bank moliya tizimida regulyator va ishonch kafolati sifatida faoliyat yuritadi. Banklarning barcha operatsiyalari — omonatlar ochishdan tortib kreditlar berishgacha — u yoki bu tarzda uning nazorat mexanizmlari orqali o‘tadi.
2025-yil yanvaridan Markaziy bankning yangi funksiyalari
2025-yil yanvaridan boshlab O‘zbekiston Markaziy banki mijozlarning kredit tarixini tekshirish, shuningdek omonatlar va valyuta kartalari ustidan nazorat qilish bo‘yicha qo‘shimcha vazifalarni o‘z zimmasiga oldi.
Bu qaror moliyaviy sektor shaffofligini oshirish va fuqarolarni firibgarlikdan himoya qilishni kuchaytirish dasturi doirasida qabul qilingan.
Endilikda Markaziy bank uchta asosiy yangi funksiyani bajaradi:
Mijozlarning kredit tarixini tekshirish.
Kredit olish uchun murojaat qilinganda bank Markaziy bankka so‘rov yuborishi shart bo‘lib, u yerda mijozning kredit reputatsiyasi tekshiriladi: kechiktirilgan to‘lovlar mavjudligi, faol kreditlar soni, to‘lov intizomi.
Bu insofsiz qarz oluvchilarga qayta kredit berish xavfini kamaytirish va mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish imkonini beradi.
Bank omonatlari ustidan nazorat.
Markaziy bank endilikda tijorat banklarida omonatlarning to‘g‘ri hisobga olinishi va saqlanishini bevosita nazorat qiladi.
Bunday tizim aholi mablag‘larining qo‘shimcha himoyasini ta’minlaydi va alohida banklarda muammolar yuzaga kelgan taqdirda ularning qaytarilishini kafolatlaydi.
Valyuta kartalarini monitoring qilish.
2025-yildan boshlab valyuta kartalari (ayniqsa xalqaro kartalar) bo‘yicha barcha operatsiyalar Markaziy bank orqali uzluksiz tekshiruvdan o‘tadi.
Bu noqonuniy o‘tkazmalar, mablag‘larni legallashtirish va boshqa moliyaviy qonunbuzarliklarning oldini olishga yordam beradi.
Yangi tekshiruvlar nima uchun joriy etildi
Islohotning asosiy maqsadi — fuqarolarning moliyaviy xavfsizligini oshirish.
So‘nggi yillarda mamlakatda shaxsiy ma’lumotlar va tasdiqlash kodlaridan foydalanish bilan bog‘liq firibgarlik holatlari ko‘paydi, shuningdek kartalar bo‘yicha ruxsatsiz operatsiyalar soni oshdi.
Ushbu vakolatlarning Markaziy bankka o‘tkazilishi quyidagilarga imkon berdi:
mijozlar haqidagi barcha ma’lumotlarni yagona xavfsiz tizimda birlashtirish;
tekshiruvlarda inson omilini minimallashtirish;
aholining bank tizimiga bo‘lgan ishonchini oshirish;
kredit va omonatlar bozorini yanada shaffof qilish.
Bu mijozlarga qanday ta’sir qiladi
Fuqarolar va biznes uchun yangi choralar quyidagilarni anglatadi:
o‘z ma’lumotlari va hisoblarining yanada ishonchli himoyasi;
kredit olishda soddalashtirilgan tekshiruv jarayonlari;
omonatlar va valyuta kartalari bo‘yicha barcha operatsiyalarning shaffofligi.
Endilikda tijorat banklari mijozlar bo‘yicha yangilangan ma’lumotlarni muntazam ravishda Markaziy bankka taqdim etishi shart. Bu kreditga layoqatlilikni baholash jarayonini tezlashtiradi va rasmiy sabablarga ko‘ra rad etishlar xavfini kamaytiradi.
O‘zbekiston Markaziy banki — mamlakat moliyaviy barqarorligining asosiy kafolatidir.
2025-yil yanvaridan boshlab u nafaqat pul muomalasini tartibga soladi va banklarni nazorat qiladi, balki mijozlarni himoya qilishda ham faol ishtirok etib, ularning kredit tarixini tahlil qiladi, omonatlar va valyuta kartalarini nazorat qiladi.
Ushbu o‘zgarishlar moliyaviy tizimni yanada xavfsiz, shaffof va zamonaviy qiladi — har bir fuqaroning manfaatlari yo‘lida.
